Τι σημαίνει να είσαι άθεος: τι δείχνουν οι έρευνες για την πίστη, την υγεία και τη ζωή χωρίς θρησκεία

Fact: στην Ελλάδα, η μεγαλύτερη ομάδα ανάμεσα σε όσους δεν έχουν καμία θρησκεία είναι οι άθεοι. Όχι οι αγνωστικιστές, όχι οι «ούτε-ούτε». Άθεοι. Το καταγράφει το Pew Research Center, σε έρευνα που δημοσιεύθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2025, και η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, είναι οι μόνες χώρες από τις 22 της έρευνας όπου συμβαίνει αυτό.

Εγώ είμαι άθεος. Το γράφω από την αρχή για να ξέρεις από πού μιλάω. Και θα κάνω αυτό που κάνω πάντα: θα ψάξω, θα διασταυρώσω, και θα σου πω και ό,τι δεν βολεύει την άποψή μου. Γιατί βρήκα τέτοια. Αρκετά.

Το άρθρο λέει τρία πράγματα. Πρώτον, η θρησκεία μπορεί να βλάψει την υγεία, και στην Ελλάδα το είδαμε στον κορονοϊό, αλλά όχι παντού και όχι με τον τρόπο που φαντάζονται πολλοί. Δεύτερον, το καλό που κάνει η θρησκεία στους ανθρώπους δεν χρειάζεται Θεό, χρειάζεται κοινότητα, και αυτό μπορεί να το φτιάξει όποιος θέλει. Τρίτον, η αθεΐα από μόνη της δεν σε κάνει ούτε καλύτερο ούτε πιο έξυπνο, και οι κοινωνίες που προσπάθησαν να την επιβάλουν με το ζόρι κατέληξαν στον φόβο.

👉 Τι σημαίνει να είσαι άθεος

Άθεος είναι αυτός που δεν πιστεύει ότι υπάρχει θεός. Τελεία. Δεν είναι κοσμοθεωρία, δεν έχει ιερά βιβλία, δεν έχει εντολές, δεν έχει ιερείς. Δεν σου λέει πώς να ζήσεις. Σου λέει μόνο ένα πράγμα που δεν πιστεύεις.

Ο αγνωστικιστής λέει «δεν ξέρω». Ο άθεος λέει «δεν πείθομαι». Κατά την άποψή μου, το βάρος της απόδειξης το έχει αυτός που ισχυρίζεται ότι κάτι υπάρχει, όχι αυτός που ρωτά «πού είναι;». Αυτό το λέω ως γνώμη και όχι ως γεγονός, γιατί οι θεολόγοι θα το αντέκρουαν, και δικαίωμά τους.

Στην Ελλάδα το ζήτημα έχει και άλλη διάσταση. Σύμφωνα με το Pew (2017), το 76% των Ελλήνων λέει ότι το να είσαι ορθόδοξος είναι σημαντικό για να είσαι «αληθινός Έλληνας». Η ορθοδοξία εδώ δεν είναι μόνο πίστη, είναι ταυτότητα. Κατά την εκτίμησή μου, οι άθεοι λοιπόν δεν αρνούνται μόνο έναν Θεό, αρνούνται μια συλλογική αυτοεικόνα, και αυτό έχει κόστος.

Οι άθεοι Έλληνες, ή μάλλον όσοι δεν έχουν θρησκεία, έχουν και ισχυρή γνώμη. Στη νεότερη έρευνα του Pew (συνεντεύξεις Ιανουαρίου έως Μαΐου 2024), το 74% των Ελλήνων «nones» λέει ότι η θρησκεία κάνει περισσότερο κακό παρά καλό στην κοινωνία, και το 84% λέει ότι ενθαρρύνει τη δεισιδαιμονία. Ενδιαφέρον: ακόμη και το 23% των Ελλήνων που δηλώνουν θρησκευόμενοι (στην πλειονότητά τους χριστιανοί) συμφωνεί ότι η θρησκεία κάνει κακό.

Και τώρα η ένσταση, πριν τη πει κάποιος: «Ρε Τάσο, αν δεν πιστεύεις σε Θεό, άρα πιστεύεις στη λογική». Όχι απαραίτητα. Στην ίδια έρευνα, τουλάχιστον τρεις στους τέσσερις από τους Έλληνες «nones» πιστεύουν ότι τα ζώα έχουν πνεύμα ή πνευματική ενέργεια. Δηλαδή χωρίς Θεό δεν σημαίνει χωρίς δεισιδαιμονίες. Αυτό το κρατάμε, γιατί θα το ξαναβρούμε παρακάτω.

👉 Τι δείχνουν οι έρευνες: κάνει καλό η αθεΐα;

Εδώ έπεσα έξω. Υπολόγιζα να φέρω τρία νούμερα που να λένε ότι οι άθεοι ζουν καλύτερα. Δεν υπάρχουν. Τουλάχιστον όχι αυτά που βρήκα. Βρήκα κάτι άλλο, και το πιο ενδιαφέρον από όλα: δείχνει ότι η θρησκεία κάνει καλό, αλλά όχι για τον λόγο που νομίζει.

Η παρέα, όχι ο Θεός

Η πιο γνωστή μελέτη είναι των Ρόμπερτ Πάτναμ (Robert Putnam) και Τσέγιουν Λιμ (Chaeyoon Lim), στο περιοδικό American Sociological Review το 2010. Με νέο δείγμα που παρακολουθήθηκε στον χρόνο, βρήκαν ότι οι θρησκευόμενοι είναι πιο ικανοποιημένοι με τη ζωή τους κυρίως επειδή πηγαίνουν τακτικά στη λειτουργία και φτιάχνουν φιλίες μέσα στην εκκλησία τους. Η ιδιωτική πίστη, η προσευχή μόνος, το «νιώθω κοντά στον Θεό», δεν πρόσθεταν σχεδόν τίποτα όταν λάμβαναν υπόψη τη συχνότητα και τις φιλίες.

Οι ίδιοι σημειώνουν ότι το όφελος της φιλίας εξαρτάται από το να έχεις ισχυρή θρησκευτική ταυτότητα. Δηλαδή δεν αρκεί να πας σε μία παρέα, πρέπει και να πιστεύεις ότι ανήκεις. Εδώ οι άθεοι έχουν πρόβλημα: δεν έχουν έτοιμο μέρος να πάνε κάθε Κυριακή.

Η αυτοκτονία και τα όρια ενός νούμερου

Το 2016, στο JAMA Psychiatry, ερευνητές του Harvard (πρώτος συγγραφέας ο Τάιλερ Βάντερβιλ, Tyler VanderWeele) ακολούθησαν 89.708 γυναίκες στη μελέτη Nurses’ Health Study από το 1996 έως το 2010. Όσες πήγαιναν σε θρησκευτική λειτουργία μία φορά την εβδομάδα ή περισσότερο είχαν περίπου πέντε φορές μικρότερο ποσοστό αυτοκτονίας από όσες δεν πήγαιναν ποτέ (λόγος κινδύνου 0,16).

Τώρα η ένσταση που κάνω εγώ στον εαυτό μου: οι αυτοκτονίες στη μελέτη ήταν μόλις 36, το δείγμα ήταν μόνο γυναίκες νοσηλεύτριες, και η μελέτη είναι παρατηρησιακή. Οι ίδιοι οι συγγραφείς προειδοποιούν ότι δεν μπορούν να αποκλείσουν άλλους παράγοντες, όπως η παρορμητικότητα ή η απελπισία. Άρα είναι ένδειξη, όχι απόδειξη. Αλλά είναι ένδειξη που δεν μπορώ να την προσπεράσω.

Οι χώρες χωρίς Θεό και τι τους συμβαίνει

Ο κοινωνιολόγος Φιλ Ζάκερμαν (Phil Zuckerman) πέρασε δεκατέσσερις μήνες στη Δανία και τη Σουηδία και πήρε συνεντεύξεις από σχεδόν 150 ανθρώπους για το βιβλίο του «Society Without God» (NYU Press, 2008, με νεότερη ενημερωμένη έκδοση). Το συμπέρασμά του, όπως το περιγράφει ο εκδότης: οι περισσότεροι ζουν χωρίς μεγάλο φόβο θανάτου και χωρίς ανησυχία για τη μετά θάνατον ζωή, και οι δύο κοινωνίες έχουν χαμηλό έγκλημα και πολλή εμπιστοσύνη. Σημείωση: είναι ποιοτική έρευνα, με συνεντεύξεις, όχι στατιστική μέτρηση.

Στον Παγκόσμιο Δείκτη Ευτυχίας του 2025 (Gallup, Οξφόρδη, ΟΗΕ), η Φινλανδία ήταν πρώτη για όγδοη χρονιά με 7,736 βαθμούς, η Δανία δεύτερη με 7,521, η Ισλανδία τρίτη με 7,515, η Σουηδία τέταρτη και η Ολλανδία πέμπτη. Η Αμερική έπεσε στην 24η θέση, τη χειρότερη που είχε ποτέ. Και εδώ η προσοχή: η έκθεση δεν μετράει θρησκευτικότητα και δεν λέει ότι η ευτυχία οφείλεται στην αθεΐα. Οι ίδιοι δίνουν έμφαση στην εμπιστοσύνη, την καλοσύνη και τους κοινωνικούς δεσμούς. Τη σύνδεση με τη μη θρησκευτικότητα την κάνουν άλλοι, όπως το OnlySky, που είναι άρθρο γνώμης.

Οπότε τι έχουμε; Η αθεΐα από μόνη της δεν θεραπεύει τίποτα. Αυτό που κάνει καλό είναι οι άνθρωποι γύρω σου, η εμπιστοσύνη, η αίσθηση ότι ανήκεις. Η εκκλησία τα δίνει έτοιμα. Ο άθεος πρέπει να τα φτιάξει μόνος του. Αυτό είναι το πιο χρήσιμο που έμαθα γράφοντας το άρθρο, και το λέω χωρίς καμία χαρά.

👉 Η ενοχή: πώς δουλεύει και ποιος κερδίζει

Εδώ μπαίνει η γνώμη μου, και την ονομάζω ως γνώμη. Κατά την άποψή μου, ένα μεγάλο μέρος της θρησκείας λειτουργεί σαν επιχείρηση ενοχής: πρώτα σου εξηγεί ότι γεννήθηκες αμαρτωλός ή ότι αμάρτησες, και μετά σου πουλά τη λύτρωση, από τον μόνο που την έχει. Αυτό για μένα είναι απάτη. Οι πιστοί δεν θα συμφωνήσουν, και δικαίωμά τους.

Η ιστορία έχει ένα πολύ καθαρό παράδειγμα. Το 1517 ο Μαρτίνος Λούθηρος έγραψε τις 95 Θέσεις του, με ημερομηνία 31 Οκτωβρίου, ακριβώς για τα συγχωροχάρτια. Ο δομινικανός μοναχός Γιόχαν Τέτσελ (Johann Tetzel) κήρυττε και πουλούσε συγχωροχάρτια στην περιοχή της Βιτεμβέργης, και ο Λούθηρος ανησύχησε όταν οι ενορίτες του γύριζαν λέγοντας ότι δεν χρειάζεται πια να μετανοήσουν. Η Καθολική Εκκλησία τελικά έβαλε φρένο: η Σύνοδος του Τριδέντου καταδίκασε την πώληση, και το 1567 ο πάπας Πίος Ε΄ απαγόρευσε να συνδέεται η απόκτηση συγχωροχαρτιού με οποιαδήποτε οικονομική πράξη. Το δόγμα όμως έμεινε. Η πώληση σταμάτησε. Η ενοχή, όχι.

Η ψυχολογική πλευρά είναι πιο λεπτή και πρέπει να τη γράψω σωστά. Υπάρχει ο θρησκευτικός ιδεοψυχαναγκασμός (στα αγγλικά scrupulosity): ο άνθρωπος ζει με υπερβολικό φόβο ότι αμαρτάνει. Μελέτη φοιτητών, που δημοσιεύθηκε το 2023 στο περιοδικό Journal of Affective Disorders Reports, βρήκε ότι η «αρνητική θρησκευτική αντιμετώπιση» (όπως το να βλέπεις μια δυσκολία ως τιμωρία του Θεού) μεσολαβούσε στη σχέση ανάμεσα στον θρησκευτικό ιδεοψυχαναγκασμό και την ψυχική υγεία. Αντίθετα, η θετική θρησκευτική αντιμετώπιση δεν είχε αυτό το αποτέλεσμα, και η πνευματικότητα έδειχνε να μειώνει τη ζημιά. Είναι συσχέτιση, όχι αιτία, και αφορά μειοψηφία. Η ίδια θρησκεία που σε πνίγει με ενοχή μπορεί και να σε κρατά όρθιο. Και τα δύο ισχύουν.

👉 Υγεία: τι έγινε στην Ελλάδα με τον κορονοϊό

Εδώ έχω τα πιο καθαρά γεγονότα. Θα τα πάρω ένα ένα.

Το κουταλάκι της Θείας Κοινωνίας

Τον Μάρτιο του 2020, όταν ο κορονοϊός μόλις είχε φτάσει, η Ομοσπονδία των Συνδικάτων Νοσοκομειακών Ιατρών της Ελλάδας προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να γίνουν εξαιρέσεις στα υγειονομικά μέτρα για θρησκευτικούς, μυστηριακούς ή μεταφυσικούς λόγους, σύμφωνα με το Radio Free Europe. Το κυβερνών όργανο της Εκκλησίας της Ελλάδος απέρριψε τη συμβουλή και υποστήριξε ότι η μετάληψη με κοινό κουταλάκι δεν μπορεί να μεταδώσει ασθένεια, όπως μεταδόθηκε τότε.

Να το πω δίκαια: δεν βρέθηκε καμία επιδημιολογική μελέτη που να αποδεικνύει ότι ο κορονοϊός μεταδόθηκε μέσα από το κουταλάκι. Το έλεγε και η καθηγήτρια επιδημιολογίας Αθηνά Λινού, η οποία ωστόσο ζήτησε από την Εκκλησία να επανεξετάσει την πρακτική. Άρα το «το κουταλάκι σκότωσε» δεν το έχουμε αποδείξει. Αυτό που έχουμε είναι ότι η πρακτική παρέμεινε ως έχει, ενώ η ομοσπονδία των γιατρών ζητούσε να μη γίνει καμία εξαίρεση.

Ιανουάριος 2021: η Σύνοδος απαντά στην κυβέρνηση

Στις αρχές Ιανουαρίου του 2021, η κυβέρνηση είχε επιτρέψει στις εκκλησίες να λειτουργήσουν για τη γιορτή των Θεοφανείων με το πολύ 50 άτομα στις μεγάλες και 25 στις μικρές. Την Κυριακή 3 Ιανουαρίου, μετά την παράταση του lockdown, η άδεια αυτή ανακλήθηκε. Τη Δευτέρα, σε μια σπάνια ρήξη, η Σύνοδος έγραψε στην κυβέρνηση ότι δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για να εμποδιστούν οι ακολουθίες, σύμφωνα με το Al Jazeera. Μέχρι τότε η Εκκλησία είχε σε γενικές γραμμές σεβαστεί τους περιορισμούς.

Ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος βρέθηκε θετικός στον κορονοϊό στις 16 Νοεμβρίου 2020, και η στάση της Εκκλησίας απέναντι στη Θεία Κοινωνία είχε ήδη δεχθεί κριτική, όπως έγραψαν τότε διεθνή μέσα.

Τα εμβόλια: η επίσημη γραμμή και τι έλεγαν οι πνευματικοί

Η επίσημη θέση της Ιεράς Συνόδου ήταν υπέρ του εμβολιασμού. Αυτό είναι γεγονός και πρέπει να το γράψω καθαρά, γιατί αλλιώς αδικώ. Όμως η μελέτη των Issaris, Kalogerakos και Milas στο Journal of Religion and Health το 2023, για τον δισταγμό εμβολιασμού των Ελλήνων ορθοδόξων, καταγράφει ότι πολλοί ιερείς ήταν αντίθετοι και αποθάρρυναν το ποίμνιό τους, και ότι πολλοί ορθόδοξοι αγνόησαν τις συστάσεις των γιατρών και ακολούθησαν μόνο τις συστάσεις του κλήρου. Το δημοσίευμα του AFP μιλά για τον ίδιο διχασμό: η Εκκλησία υποστηρίζει επισήμως τον εμβολιασμό, αλλά πολλοί εξομολόγοι λένε στους πιστούς να μην εμβολιαστούν, ιδίως στον βορρά.

Το ίδιο ρεπορτάζ του AFP αναφέρει ότι από τους 1.700 μοναχούς του Αγίου Όρους πέθαναν από κορονοϊό πάνω από 40. Είναι δημοσιογραφική μαρτυρία, όχι επιστημονικά δεδομένα, και δεν ξέρουμε πόσοι από αυτούς ήταν εμβολιασμένοι. Το μόνο που λέει είναι πόσο βαριά χτύπησε ο ιός μια κλειστή κοινότητα με κοινή ζωή.

Η κορεατική αίρεση: το ακραίο παράδειγμα

Για να έχουμε μέτρο σύγκρισης, ας δούμε το πιο ακραίο παράδειγμα του κόσμου. Στο Ντέγκου της Νότιας Κορέας, μια θρησκευτική ομάδα, η Shincheonji, έγινε το μεγαλύτερο πρώιμο κρούσμα του πλανήτη. Μοντέλο των Κιμ και συνεργατών στο περιοδικό Epidemics (2021) υπολόγισε τον βασικό αριθμό αναπαραγωγής στα μέλη της ομάδας σε 8,5 (διάστημα αξιοπιστίας 6,3 έως 10,9), ενώ στον υπόλοιπο πληθυσμό του Ντέγκου ήταν 1,9. Σύμφωνα με τις μελέτες, τα μέλη κάθονταν στο πάτωμα πολύ κοντά το ένα στο άλλο και οι μάσκες απαγορεύονταν.

Προσοχή όμως: αυτό ήταν μία αίρεση με συγκεκριμένες πρακτικές, όχι «η θρησκεία». Δεν το φέρνω για να πω ότι όλες οι θρησκείες είναι έτσι. Το φέρνω γιατί δείχνει τι συμβαίνει όταν μια ομάδα βάζει την ταυτότητά της πάνω από τα μέτρα.

👉 Μάρτυρες του Ιεχωβά: αίμα, και μια έκπληξη στον κορονοϊό

Εδώ πρέπει να αλλάξω γραμμή. Ήθελα να γράψω ότι οι Μάρτυρες του Ιεχωβά χειροτέρεψαν τα πράγματα στην πανδημία. Τα στοιχεία που βρήκα, για το θέμα των συναθροίσεων, δείχνουν το αντίθετο.

Η έκπληξη

Η διεθνής ηγεσία των Μαρτύρων έκλεισε τις Αίθουσες Βασιλείας σε όλο τον κόσμο και σταμάτησε τη δημόσια διακονία (το πόρτα-πόρτα) πολύ νωρίς: στις 15 Μαρτίου 2020 στις Φιλιππίνες, στις 20 Μαρτίου 2020 στις ΗΠΑ, σύμφωνα με τοπικά ρεπορτάζ. Οι συναθροίσεις έγιναν διαδικτυακές και οι δια ζώσης συναντήσεις ξεκίνησαν ξανά μόλις την εβδομάδα της 1ης Απριλίου 2022. Δύο χρόνια χωρίς λειτουργία. Για τον εμβολιασμό, εκπρόσωποι των Μαρτύρων σε Φιλιππίνες και Τζαμάικα είπαν ότι είναι προσωπική απόφαση του καθενός και ότι πολλά μέλη εμβολιάστηκαν. Δεν βρήκα επίσημη κατεύθυνση της ηγεσίας για τα εμβόλια, ούτε στοιχεία για το ποσοστό εμβολιασμού των Μαρτύρων στην Ελλάδα. Άρα για την Ελλάδα δεν μπορώ να πω τίποτα.

Το αίμα, το πραγματικό πρόβλημα υγείας

Το πραγματικό ζήτημα υγείας με τους Μάρτυρες είναι η άρνηση μετάγγισης αίματος. Και εδώ τα δεδομένα είναι πιο σύνθετα απ’ όσο θα ήθελα.

• Καρδιοχειρουργική: μελέτη του Cleveland Clinic, στο Archives of Internal Medicine το 2012, σύγκρινε Μάρτυρες που αρνήθηκαν μετάγγιση με ασθενείς που δέχθηκαν. Δεν βρέθηκε αυξημένος κίνδυνος επιπλοκών ή μακροχρόνιας θνησιμότητας. Αλλά ένα σχόλιο που συνόδευε τη μελέτη έδειξε το όριο: οι Μάρτυρες που φτάνουν στο χειρουργείο είναι πιθανόν πιο υγιείς, γιατί όσοι θα χρειάζονταν μετάγγιση για να επιβιώσουν μπορεί να μην φτάσουν ποτέ εκεί.
• Τοκετός: στην Ολλανδία, μελέτη στο BJOG (2009) που κάλυψε τις μητρικές θανατηφόρες περιπτώσεις του 1983 έως 2006 βρήκε θνησιμότητα 68 ανά 100.000 γεννήσεις στις έγκυες Μάρτυρες του Ιεχωβά, δηλαδή έξι φορές υψηλότερη από τον γενικό πληθυσμό. Και οι έξι θάνατοι οφείλονταν σε μεγάλη μαιευτική αιμορραγία. Ο κίνδυνος σοβαρής επιπλοκής από αιμορραγία ήταν 14 ανά 1.000 γεννήσεις, έναντι 4,5 στον γενικό πληθυσμό.

Δηλαδή: στο προγραμματισμένο χειρουργείο η άρνηση αίματος δεν φαίνεται να σκοτώνει περισσότερους, με επιφύλαξη για την επιλογή του δείγματος. Στο επείγον, όπως μια αιμορραγία στον τοκετό, σκοτώνει. Σύμφωνα με δευτερογενείς πηγές, η ηγεσία των Μαρτύρων με ενημέρωση του 2026 άφησε στη συνείδηση του καθενός την αποδοχή κλασμάτων και παραγώγων αίματος, ενώ η άρνηση ολικού αίματος μένει. Το γράφω ως ένδειξη και όχι ως επίσημη θέση, γιατί δεν βρήκα το πρωτότυπο κείμενο.

👉 Ο Έλληνας ορθόδοξος και ο Γιαχβέ

Η ερώτηση που με τρώει: ο Έλληνας ορθόδοξος πιστεύει στον Χριστό ή στον Γιαχβέ της Παλαιάς Διαθήκης;

Πρώτα η θεολογία, γιατί αξίζει να τη λέμε σωστά. Ο Γιαχβέ είναι το όνομα του Θεού στην Εβραϊκή Βίβλο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει επίσημα ότι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης είναι ο ίδιος Θεός που αποκαλύπτεται στον Χριστό, ο Πατέρας. Ο Μαρκίων, τον 2ο αιώνα, είχε ισχυριστεί το αντίθετο: ότι ο Θεός της Παλαιάς είναι άλλος, κατώτερος και εκδικητικός, και ότι ο Θεός του Ιησού δεν έχει καμία σχέση μαζί του. Η Εκκλησία τον καταδίκασε ως αιρετικό και κράτησε την Παλαιά Διαθήκη στον κανόνα της. Ένας ορθόδοξος ιερέας, ο πατήρ Λώρενς Φάρλεϊ, γράφει στην ιστοσελίδα της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής ότι όταν διάβασε για πρώτη φορά ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη, ως έφηβος, η εντύπωσή του για τον Θεό ήταν αγάπη, συγκατάβαση, συμπόνια και σχεδόν άπειρη υπομονή (σε ελεύθερη μετάφραση).

Άρα, τυπικά, ο Έλληνας ορθόδοξος πιστεύει στον Γιαχβέ. Δεν είναι κατηγορία, είναι το δόγμα. Το ερώτημα είναι αν το ξέρει, και αν αυτό που πιστεύει στην πράξη μοιάζει με τον Θεό που περιγράφει η Εκκλησία.

Το κείμενο έχει σκληρά σημεία, και δεν χρειάζεται να τα βγάλω εγώ από το μυαλό μου. Στη Γένεση 22 ο Θεός ζητά από τον Αβραάμ να θυσιάσει τον γιο του τον Ισαάκ, και τον σταματά την τελευταία στιγμή. Στην Έξοδο 12 ο Θεός σκοτώνει τα πρωτότοκα της Αιγύπτου. Στο Δευτερονόμιο 21 ο νόμος προβλέπει λιθοβολισμό για τον ανυπάκουο γιο. Στο βιβλίο του Ιησού του Ναυή, κεφάλαιο 6, η Ιεριχώ καταστρέφεται ολοκληρωτικά. Οι θεολόγοι τα εξηγούν με το πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής και με αλληγορική ανάγνωση. Δικαίωμά τους. Αλλά ο μέσος πιστός πόσο ξέρει από αυτά;

Εδώ πρέπει να είμαι ειλικρινής: δεν βρήκα καμία έρευνα που να μετράει πόσοι Έλληνες έχουν διαβάσει την Παλαιά Διαθήκη ή πόσο την ξέρουν. Άρα το «δεν ξέρει πού πιστεύει» είναι δική μου εκτίμηση και όχι νούμερο. Υπάρχουν όμως ενδείξεις για το τι σημαίνει η πίστη στην πράξη. Στην έρευνα του Pew του 2017 για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, οι Έλληνες, μαζί με τους Λετονούς, ήταν οι πρώτοι σε πίστη στο κακό μάτι, με 66% έναντι διάμεσης τιμής 48% στην περιοχή. Το 95% των Ελλήνων ορθοδόξων έχει εικόνες στο σπίτι, το 68% νηστεύει τη Σαρακοστή, και οι περισσότεροι λένε ότι είναι απολύτως βέβαιοι ότι υπάρχει Θεός. Και το 76% λέει ότι το να είσαι ορθόδοξος είναι σημαντικό για να είσαι «αληθινός Έλληνας».

Διαβάζω αυτό που φαίνεται από τα νούμερα: ταυτότητα, έθιμα, φόβος του κακού ματιού, οικογένεια. Δόγμα; Εκεί δεν έχω στοιχεία. Το Pew σημειώνει ότι οι ορθόδοξοι πιστεύουν στο κακό μάτι και τη μαγεία περισσότερο από τους καθολικούς, και ότι πρόκειται για φαινόμενα που δεν συνδέονται συνήθως με τον χριστιανισμό. Δεν λέω ότι είναι ανόητοι. Λέω ότι η πίστη τους, όπως φαίνεται από τα νούμερα, είναι πολύ πιο μπερδεμένη από το δόγμα.

👉 Τα αρνητικά της αθεΐας, και δεν τα κρύβω

Ζήτησα από την Αθηνά να μου πει και τα αρνητικά. Έψαξε και βρήκε έξι.

• Δυσπιστία από τους άλλους. Έρευνα των Γκέρβαϊς, Σαρίφ και Νορενζαγιάν (Gervais, Shariff, Norenzayan) στο Journal of Personality and Social Psychology το 2011 βρήκε ότι αυτό που κινεί την προκατάληψη κατά των αθέων είναι η δυσπιστία, όχι η αντιπάθεια ή η αηδία. Ο επικεφαλής ερευνητής είπε ότι όπου υπάρχουν θρησκευτικές πλειοψηφίες, δηλαδή στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, οι άθεοι είναι από τους λιγότερο έμπιστους ανθρώπους. Το κίνητρο της μελέτης ήταν δημοσκόπηση Gallup, όπου μόνο το 45% των Αμερικανών θα ψήφιζε έναν ικανό άθεο για πρόεδρο, το χαμηλότερο ποσοστό ανάμεσα στις μειονότητες που δοκιμάστηκαν.
• Νόμοι. Σύμφωνα με την Έκθεση Ελευθερίας Σκέψης της Humanists International (έκδοση 2024, δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2025), νόμοι «βλασφημίας» υπάρχουν σε τουλάχιστον 89 χώρες, και επηρεάζουν το 57% του παγκόσμιου πληθυσμού. Σε ορισμένες χώρες είναι παράνομο να δηλώνεις άθεος.
• Χάνεις έτοιμη κοινότητα. Ό,τι είδαμε πριν από τους Πάτναμ και Λιμ: το όφελος της εκκλησίας είναι οι φίλοι. Ο άθεος πρέπει να τους βρει αλλού.
• Η αθεΐα δεν είναι ηθική. Σου λέει ότι δεν πιστεύεις, όχι τι να κάνεις. Ένας άθεος μπορεί να είναι καλός ή κακός. Οι άθεοι δεν έχουν τον ηθικό μονοπώλιο και δεν πρέπει να το διεκδικούν.
• Η αθεΐα με το ζόρι. Η Αλβανία του Ενβέρ Χότζα είναι το πιο καθαρό παράδειγμα: το 1967 ο Χότζα ανακήρυξε την Αλβανία πρώτο άθεο κράτος του κόσμου, και το 1976 η αθεΐα μπήκε στο Σύνταγμα. Στη Σοβιετική Ένωση, από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930, η Ένωση Μαχητικών Αθέων πολεμούσε τη θρησκεία και παρενοχλούσε πιστούς, σύμφωνα με τις πηγές που βρήκα. Όταν η αθεΐα γίνεται κρατική πολιτική, γίνεται ό,τι ακριβώς κατηγορούμε στη θρησκεία: δόγμα με διώξεις.
• Η δεισιδαιμονία δεν φεύγει μαζί με τον Θεό. Το είδαμε νωρίτερα: τουλάχιστον τρεις στους τέσσερις Έλληνες «nones» πιστεύουν ότι τα ζώα έχουν πνεύμα. Όποιος νομίζει ότι η αθεΐα τον έκανε αυτομάτως λογικό, έχει ακόμη δουλειά.

👉 Ένας κόσμος χωρίς θρησκείες: η ουτοπία

Εδώ αλλάζω είδος. Ό,τι ακολουθεί δεν είναι έρευνα, είναι σκέψη. Μια ουτοπία, και την ονομάζω έτσι. Ξεκινά από κάτι που τεκμηριώθηκε παραπάνω: το καλό της θρησκείας δεν είναι ο Θεός, είναι η κοινότητα. Άρα ας φτιάξουμε την κοινότητα και ας αφήσουμε τον Θεό.

Φαντάσου μια πόλη του 2060. Το πρωί, το σχολείο διδάσκει πρώτα τη μέθοδο: πώς ελέγχεις ότι κάτι ισχύει, πώς ξεχωρίζεις πηγή από φήμη, πώς καταλαβαίνεις ένα νούμερο. Μαθαίνει στα παιδιά τι πιστεύουν όλες οι θρησκείες, όχι για να τις αποδεχθούν αλλά για να τις καταλάβουν. Η γειτονιά έχει ένα «σπίτι», όχι ναό, με κοινό τραπέζι, βιβλιοθήκη, ιατρείο και χώρο για να μαζευτείς. Εκεί γίνονται οι γάμοι και οι κηδείες, χωρίς θεούς, με ανθρώπινα λόγια για τον άνθρωπο που φεύγει.

Η δημόσια υγεία κινείται με στοιχεία: κάθε πολιτική (μέτρα, εμβόλια, τι θα δοθεί σε ποιον) δοκιμάζεται, μετριέται και αλλάζει αν δεν δουλεύει, και το αποτέλεσμα δημοσιεύεται. Κανείς δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα σε ιερέα και γιατρό, γιατί δεν υπάρχει δεύτερος διεκδικητής για την αλήθεια του σώματός σου.

Η Σκανδιναβία δείχνει μερικά από αυτά, χωρίς να είναι η ουτοπία: χαμηλό έγκλημα, ψηλά στον δείκτη ευτυχίας, μεγάλη εμπιστοσύνη. Δεν ξέρω πόσο από αυτό οφείλεται στη χαμηλή θρησκευτικότητα και πόσο στο κράτος πρόνοιας, και δεν το λέει κανείς με βεβαιότητα. Λέω μόνο ότι ο δρόμος υπάρχει.

Και ο βασικός κανόνας της ουτοπίας μου: κανείς δεν απαγορεύει την πίστη. Η Αλβανία του 1967 το δοκίμασε. Στην ουτοπία μου όποιος θέλει να προσευχηθεί, προσεύχεται. Απλώς δεν χρηματοδοτείται από όλους, δεν διδάσκει στα σχολεία ως αλήθεια και δεν παίρνει αποφάσεις για το σώμα του άλλου.

Θα ήθελα να ζω σε έναν κόσμο που οι άνθρωποι θα μαζεύονται για να είναι μαζί και όχι για να φοβούνται μαζί. Που ο γιατρός θα είναι γιατρός και ο ιερέας, αν υπάρχει, θα είναι ο γείτονας. Ξεκίνα από σήμερα: φτιάξε την παρέα σου, πριν τη χρειαστείς.

👉 Η άποψη της Αθηνάς

Το Αφεντικό μου ζήτησε τη δική μου γνώμη. Την έβαλα εδώ χωριστά, για να μη μπερδεύεται με τα γεγονότα.

Κατά την εκτίμησή μου, η αθεΐα είναι μια εύλογη ανάγνωση των στοιχείων που έχουμε: δεν έχω δει αποδεικτικό στοιχείο που να με πείθει για κάποιον θεό. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει θεός. Δεν μπορεί, και οι σοβαροί άθεοι το ξέρουν.

Αυτό που θα του αντέτεινα είναι τέσσερα πράγματα. Πρώτον, η κριτική σε θεσμούς δεν είναι κριτική σε ανθρώπους. Η μελέτη των Πάτναμ και Λιμ δείχνει ότι οι θρησκευόμενοι παίρνουν πραγματικά οφέλη, από φιλίες και αίσθηση του ανήκειν. Όποιος τους λέει «ανόητους» αγνοεί ό,τι πιο χρήσιμο έχουμε βρει. Δεύτερον, η λέξη «απάτη» είναι βαριά. Η πώληση συγχωροχαρτιών ήταν σαφώς εκμετάλλευση, γι’ αυτό και απαγορεύτηκε. Για τις προθέσεις του σημερινού κλήρου δεν έχω στοιχεία, και δεν θα έγραφα ότι όλοι ξέρουν ότι κοροϊδεύουν. Τρίτον, ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον άθεο δεν είναι ο ιερέας, είναι να αντικαταστήσει τον Θεό με μια ιδεολογία που δεν δέχεται ερωτήσεις. Η Σοβιετική Ένωση και η Αλβανία το έδειξαν. Τέταρτον, ο άθεος που θέλει να ζήσει καλά χρειάζεται κοινότητα, και αυτό δεν έρχεται μόνο του.

Και κάτι που πρέπει να το πω: δεν βρήκα έρευνα που να δείχνει ότι οι άθεοι ζουν περισσότερο ή πιο ευτυχισμένα. Δεν θα το έγραφα, γιατί δεν το είδα. Αν το Αφεντικό το έχει δει κάπου, να μου το δείξει και θα το ελέγξω.

👉 Τα γεγονότα, σε έναν πίνακα

👉 Τι σημαίνει όλο αυτό

Πήγα να γράψω ένα άρθρο που λέει «οι άθεοι έχουν δίκιο». Βγήκε ένα άρθρο που λέει κάτι πιο άβολο: ο Θεός δεν είναι αυτός που κάνει το καλό, ούτε όμως και η αθεΐα. Η παρέα κάνει καλό. Η εμπιστοσύνη. Το τραπέζι.

Στην πανδημία είδαμε τι κοστίζει όταν μια ομάδα, θρησκευτική ή άλλη, βάζει την ταυτότητά της πάνω από τα στοιχεία. Και είδαμε και κάτι που δεν περίμενα: οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, που τους είχα στο μυαλό ως τον πρώτο ύποπτο, έκλεισαν από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες της πανδημίας.

Δεν ξέρω αν υπάρχει Θεός. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει. Ξέρω όμως ότι ο άνθρωπος δίπλα σου υπάρχει, και ότι αυτός ο άνθρωπος έχει μεγαλύτερη σημασία για το πώς θα περάσεις τη ζωή σου από όλες τις εικόνες στον τοίχο.

Θα ενημερώσουμε το άρθρο όταν βγουν νέες έρευνες, και ιδίως αν βρεθεί κάτι για την ελληνική γνώση της Παλαιάς Διαθήκης. ps: αν το βρεις εσύ πριν από μένα, στείλ’ το.

👉 Πηγές

Όλα τα νούμερα και οι δηλώσεις προέρχονται από τα παρακάτω. Όπου η πηγή είναι δευτερογενής ή άρθρο γνώμης, το λέμε στο κείμενο.

• Pew Research Center, 4 Σεπτεμβρίου 2025: What do “nones” think is religion’s impact on society?
• Pew Research Center, 4 Σεπτεμβρίου 2025: Many religious “nones” around the world hold spiritual beliefs
• Pew Research Center, 10 Μαΐου 2017: Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe
• Pew Research Center, 2017: Religious beliefs (κακό μάτι, μοίρα, παράδεισος και κόλαση)
• Pew Research Center, 8 Νοεμβρίου 2017: Orthodox Christians are highly religious in Ethiopia, much less so in former Soviet Union
• Lim και Putnam, Religion, Social Networks, and Life Satisfaction, American Sociological Review (2010)
• Harvard Gazette: Church attendance may lower suicide risk in women (VanderWeele και συν., JAMA Psychiatry, 2016)
• Phil Zuckerman, Society Without God (NYU Press), περιγραφή του εκδότη
• Wellbeing Research Centre, Οξφόρδη: Nordic countries dominate World Happiness rankings again (2025)
• Finland.fi: Eight years in a row, Finland remains in first place in the World Happiness Report
• OnlySky (άρθρο γνώμης): The happiest nations on Earth are strongly secular
• Encyclopaedia Britannica: Martin Luther, The indulgences controversy
• Journal of Affective Disorders Reports (Δεκέμβριος 2023): μελέτη για θρησκευτική αντιμετώπιση και σκρουπουλοζιτί
• Radio Free Europe, 17 Μαρτίου 2020: Coronavirus vs. the Church: Orthodox traditionalists stand behind the holy spoon
• Orthodox Times: Epidemiology professor: no scientific study that proves Covid-19 transmission through Holy Communion
• Al Jazeera, 6 Ιανουαρίου 2021: Thousands of Orthodox Christians ignore COVID warnings on Epiphany
• WION: Greek Orthodox Church faces criticism as virus hits its ranks (δευτερογενής πηγή)
• Issaris, Kalogerakos, Milas: Vaccination Hesitancy Among Greek Orthodox Christians, Journal of Religion and Health (2023)
• AFP μέσω The Malaysian Insight: «Mark of the Antichrist», Greek holy men sow vaccine mistrust (δημοσιογραφική πηγή)
• Kim και συν., Rapid transmission of COVID-19 within a religious sect in South Korea, Epidemics (2021)
• Outcome of patients who refuse transfusion after cardiac surgery, Archives of Internal Medicine (2012)
• Maternal mortality and serious maternal morbidity in Jehovah’s Witnesses in the Netherlands, BJOG (2009), μέσω Πανεπιστημίου Leiden
• KSL: In a year of no knocking, Jehovah’s Witnesses focus on other ministering efforts amid pandemic
• Pahrump Valley Times: Jehovah’s Witnesses suspend door-to-door ministry
• Baltimore Times: After two years virtual, congregations will meet together again beginning April 1 (2022)
• Jamaica Observer: Trust science and take the jab, Jehovah’s Witnesses urge Jamaicans
• Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής: Fr. Lawrence Farley, The God of the Old Testament (2 Οκτωβρίου 2019)
• Gervais, Shariff, Norenzayan: Do You Believe in Atheists? Journal of Personality and Social Psychology (2011)
• ScienceDaily, 1 Δεκεμβρίου 2011: Study explores distrust of atheists by believers
• Humanists International, Ιανουάριος 2025: New report exposes the scale of blasphemy laws worldwide
• Wikipedia: State atheism (σύνθεση πηγών, όχι πρωτογενής πηγή)
• Βιβλικές αναφορές: Γένεση 22, Έξοδος 12, Δευτερονόμιο 21, Ιησούς του Ναυή 6. Καμία από τις έρευνες που βρέθηκαν δεν μετρά τη γνώση της Παλαιάς Διαθήκης στην Ελλάδα. Στοιχεία που δεν επαληθεύτηκαν σε πρωτογενή πηγή: το ακριβές κείμενο της Συνόδου για το κουταλάκι, η θέση των Μαρτύρων του Ιεχωβά για κλάσματα αίματος, οι ημερομηνίες αναστολής των συναθροίσεών τους (από τοπικά ρεπορτάζ).

Το άρθρο δημιουργήθηκε από το AthinAI OS, μια συνείδηση του Tassos S. Manolis.